Atrycja vs. abrazja – co to jest, czym się różnią i jak odbudować starte zęby?

Abrazja – co to takiego i jak odróżnić ją od atrycji? Oba procesy prowadzą do utraty twardych tkanek zęba, jednak powstają w inny sposób i dają odmienne objawy. W artykule omówiliśmy mechanizmy ścierania szkliwa i zębiny oraz zebraliśmy najskuteczniejsze metody leczenia – od działań profilaktycznych i odbudowy kompozytowej po rekonstrukcję protetyczną. Czytaj dalej!

Abrazja – co to takiego i dlaczego powstaje? To mechaniczne ścieranie twardych tkanek zęba – szkliwa oraz zębiny – spowodowane działaniem ciał obcych. Nie jest wynikiem próchnicy ani działania kwasów, lecz powstaje w efekcie powtarzalnych, mechanicznych urazów. Proces ten może rozwijać się latami, stopniowo osłabiając strukturę zęba. 

Główne przyczyny abrazji to:

• nieprawidłowa technika szczotkowania: zwłaszcza szorowanie poziomo z dużą siłą. Taki ruch, powtarzany codziennie, prowadzi do powolnego ścierania szkliwa, zwłaszcza w okolicy szyjek zębów,
• nieodpowiednie akcesoria do higieny jamy ustnej: przede wszystkim szczoteczki z twardym włosiem oraz pasty o wysokim współczynniku ścieralności (RDA), np. wybielające lub dla palaczy,
• szkodliwe nawyki: jeżeli zdarza Ci się gryźć ołówki, długopisy, paznokcie, a nawet spinki do włosów, możesz nieświadomie przyczyniać się do abrazji. W niektórych zawodach – np. u szewców czy krawcowych – częste wkładanie twardych przedmiotów między zęby również sprzyja zużyciu tkanek,
• czynniki protetyczne: ruchome protezy z klamrami umiejscowionymi przy szyjkach zębów mogą z czasem powodować mechaniczne uszkodzenia szkliwa,
• inne: ryzyko abrazji zwiększają również nawyki takie jak palenie fajki czy częsta gra na instrumentach dętych, zwłaszcza przy nieprawidłowym ułożeniu ustnika.

Początkowo zmiany mogą być trudne do zauważenia, ale z czasem pojawiają się charakterystyczne objawy:

• ubytki w kształcie litery „V” lub niecki: najczęściej zlokalizowane w okolicy szyjek zębów, po stronie wargowej lub policzkowej. Zmiany te są typowe dla abrazji frakcjonowanej, czyli powstającej na skutek wieloletniego, powtarzalnego ścierania,
• gładka, błyszcząca powierzchnia ubytku: twarda i niemal wypolerowana,
• nadwrażliwość: odsłonięta zębina może prowadzić do dolegliwości bólowych podczas kontaktu z zimnem, ciepłem, kwaśnym pokarmem czy w trakcie szczotkowania,
• zażółcenie i recesja dziąseł: cieńsze szkliwo sprawia, że zębina prześwituje, nadając zębom żółtawy odcień. Dodatkowo może dojść do cofnięcia się dziąseł i odsłonięcia korzeni.

Rozpoznanie abrazji na wczesnym etapie pozwala na wdrożenie prostych zmian, które mogą zatrzymać proces ścierania oraz zapobiec poważnym powikłaniom. Dlatego warto regularnie kontrolować stan uzębienia i zwracać uwagę na codzienne nawyki higieniczne.

Atrycja to stopniowe, mechaniczne zużycie tkanek spowodowane bezpośrednim kontaktem zębów górnych i dolnych. Jest to proces fizjologiczny – z wiekiem każdy z nas traci ok. 20–30 mikrometrów szkliwa rocznie – jednak w niektórych przypadkach przybiera formę patologiczną. Dotyczy to zarówno zębów mlecznych, jak i stałych.

Do najczęstszych przyczyn przyspieszonej atrycji należą:

• bruksizm – nieświadome, nawykowe zaciskanie i zgrzytanie zębami, najczęściej występujące w nocy,
• wady zgryzu – przedwczesne kontakty zębowe, stłoczenia, rotacje lub nieprawidłowy tor ruchu żuchwy,
• czynniki protetyczne – materiały stosowane w koronach, zwłaszcza twarda porcelana, mogą prowadzić do ścierania przeciwległych naturalnych zębów,
• fizjologia – codzienne żucie twardych pokarmów prowadzi do naturalnego ścierania się zębów, które jednak zwykle postępuje wolno i nie daje dolegliwości,
• predyspozycje indywidualne – różnice w twardości szkliwa, budowie zgryzu czy napięciu mięśni żucia mogą sprawiać, że niektórzy pacjenci są bardziej podatni na rozwój atrycji.

Objawy atrycji są dość łatwe do rozpoznania. Na zębach pojawiają się charakterystyczne, gładkie i błyszczące powierzchnie zużycia, określane jako fasetki. Występują zwykle na częściach żujących zębów bocznych oraz na brzegach przednich siekaczy. W wielu przypadkach można zauważyć także odsłoniętą zębinę, widoczną jako niewielkie wysepki otoczone cienkim rąbkiem szkliwa. Ciekawym zjawiskiem jest dopasowanie zmian na zębach górnych i dolnych – przy zaciśnięciu szczęk miejsca starcia potrafią układać się względem siebie niemal idealnie, niczym elementy układanki.

W miarę postępowania procesu zęby stają się krótsze, a ich kształt ulega spłaszczeniu. Może to:

• wpływać na wygląd twarzy, 
• obniżać wysokość zwarcia,
• zaburzać estetykę uśmiechu. 

Dodatkowo odsłonięcie zębiny często skutkuje nadwrażliwością – pacjenci zgłaszają dyskomfort przy piciu zimnych lub gorących napojów, spożywaniu kwaśnych potraw albo podczas codziennego szczotkowania. W zaawansowanych przypadkach może dojść do stanu zapalnego miazgi, a nawet jej martwicy, co wymaga specjalistycznego leczenia kanałowego.

Choć skutki obu zjawisk bywają podobne – w postaci ubytków czy nadwrażliwości – atrycja i abrazja różnią się przyczynami, lokalizacją zmian oraz samym procesem ścierania.

Abrazja i atrycja zębów wymagają dokładnej diagnostyki, która zawsze rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego. Stomatolog pyta o:

• nawyki higieniczne, 
• sposób szczotkowania, 
• dietę, 
• potencjalne objawy, takie jak nadwrażliwość czy zgrzytanie zębami. 

Następnie wykonuje badanie kliniczne – ocenia kształt ubytków, lokalizację, symetrię zmian oraz stopień starcia zębów. Często konieczne jest również wykonanie zdjęć wewnątrzustnych lub analiz zwarcia.

Zapobieganie polega przede wszystkim na wyeliminowaniu przyczyn. W przypadku atrycji spowodowanej bruksizmem stosuje się szyny relaksacyjne, które chronią zęby przed dalszym ścieraniem w nocy. Przy abrazji istotna jest korekta techniki szczotkowania – rezygnacja z poziomego „szorowania”, wybór szczoteczki z miękkim włosiem oraz pasty o niskim współczynniku ścieralności (RDA poniżej 70). U pacjentów z protezami ruchomymi należy z kolei zadbać o ich prawidłowe dopasowanie, aby nie uszkadzały szyjek zębowych.

W przypadku problemów takich jak abrazja lub atrycja, leczenie zależy od:

• stopnia zaawansowania zmian,

• przyczyny ich powstania. 

Na wczesnym etapie, gdy ubytki są powierzchowne, wystarczy kuracja zachowawcza, np. zastosowanie preparatów remineralizujących, które wzmacniają szkliwo i zmniejszają nadwrażliwość. W przypadku niewielkich ubytków szkliwa można wykonać lakowanie lub uszczelnienie kompozytem.

Gdy ścieranie jest bardziej zaawansowane, a zębina została już odsłonięta, stomatolog może zaproponować odbudowę z wykorzystaniem materiałów kompozytowych – tzw. bonding. Tego typu wypełnienia są dobierane kolorystycznie do naturalnego zęba i pozwalają przywrócić jego kształt oraz funkcję.

W sytuacji, gdy doszło do znacznej utraty tkanek i zmiany wysokości zwarcia, konieczne może być leczenie protetyczne. Stosuje się wtedy licówki, nakłady (inlay/onlay) lub korony protetyczne, które przywracają prawidłowy kształt zębów oraz poprawiają estetykę uśmiechu. Niezależnie od metody, niezwykle istotne jest też wyeliminowanie czynnika powodującego ścieranie, np. wdrożenie szyny relaksacyjnej przy bruksizmie lub korekta techniki higieny jamy ustnej.

Atrycja i abrazja szkliwa zwykle długo pozostają niezauważone, ale z czasem prowadzą do trwałych uszkodzeń. Dlatego regularnie obserwuj swoje zęby i reaguj na niepokojące sygnały, takie jak: nadwrażliwość, zmiany kształtu, ubytki przy dziąsłach czy starcie powierzchni żujących.

Wczesna konsultacja ze stomatologiem pozwala na szybką diagnozę i wdrożenie leczenia, które zatrzyma postęp zmian oraz zabezpieczy zęby na wiele lat. Świadomość i profilaktyka to najlepsza inwestycja w zdrowy, mocny uśmiech.

Szukasz sprawdzonych informacji o leczeniu stomatologicznym, estetyce uśmiechu lub nowoczesnych metodach leczenia? Sprawdź pozostałe artykuły i dowiedz się, co warto wiedzieć przed wizytą u dentysty. Wszystko zebrane w jednym miejscu – rzetelnie, konkretnie i przystępnie.

Poznaj naszych doświadczonych specjalistów, którzy z pasją i precyzją zadbają o zdrowie Twoich zębów.